historia | zabytki | miejsca pamięci | publikacje | sylwetki | herb | honorowi obywatele

 
 
Niniejszy materiał stanowi obszerny fragment z ksiązki "Dzieje Kramska" autorstwa Kazimierza Wróbla, magistra historii, długoletniego dyrektora szkoły podstawowej w Kramsku, który wyraził zgodę na nieodpłatną publikację tej książki w wersji elektronicznej. Opracowania tego podjął się piszący te słowa Andrzej Michalak i już niebawem będziecie mogli zapoznać się z tą pozycją na tej stronie. Panie Kazimierzu - serdecznie dziękuję!

Za życzliwym przyzwoleniem ks. Sławomira Kasprzaka, obecnego proboszcza parafii Kramsk, publikujemy również broszurę wydaną w 1994 roku pod tytułem "150 lat Kościoła w Kramsku". To cenna pozycja w poznawaniu naszej historii. Księże Sławku - również dziękuję!

Jeśli posiadacie jakieś historyczne materiały, zdjęcia, dokumenty, znacie jakieś fakty dotyczące naszej gminy, zwracam się do Was z apelem o ich udostępnienie. Tylko w ten sposób uda się nam "ożywić" historię i zachować ją dla przyszłych pokoleń. Powstała niedawno IZBA PAMIĘCI w Domu Pracy Twórczej, to wspaniałe miejsce, gdzie możemy pokazać historię pokoleń, rodzin, przypomnieć minione wydarzenia. Każdy eksponat to osobna historia, historia opowiedziana przez nas samych. Nie czekajmy, że zrobi to ktoś za nas.
 
 
Od średniowiecza do roku 1945

Miejscowość Kramsk należy zaliczyć do jednych ze starszych osad wczesnego średniowiecza. Źródła historyczne wspominają o jego istnieniu w początkach XIII wieku, przed rokiem 1227 należał do uposażenia biskupstwa w Płocku. W roku 1255 wspomina się o istnieniu drewnianego kościółka. Znajduje to potwierdzenie w dokumencie księcia Kujawskiego Kazimierza, syna Konrada Mazowieckiego. Występuje tam imię księdza Mikołaja z Kramska. Należy jednak stwierdzić, że życie ludzkie istniało tu kilkanaście tysięcy lat wcześniej, świadczą o tym znajdowane liczne wykopaliska w postaci naczyń glinianych, urn z prochami ciałopalnymi, narzędzia potrzebne do domowego użytku.
W czasach późniejszych czwartorzędu ery kenozoicznej pojawiają się narzędzia z brązu
i żelaza, ozdoby z miedzi. Teren wokół siedliska Kramsk był wówczas niewielki, otoczony zewsząd mokradłami, nizinnymi łąkami, bagniskami. Możemy to wywnioskować z Kroniki Galla Anonima z XI-XII w. Ciekawe są wiadomości w opisach kroniki i historii Jana Długosza
o jeziorze Ślesińskim, które jakoby miało łączyć się z jeziorem Kramskim (tzw. jeziorem błotnym), połączonym kanałem nieopodal wsi Morzysław z rzeką Wartą. O jeziorze Kramskim wspominał również prof. dr Roman Kaczmarek z geografii historycznej
i archiwistyki (archiwa łódzkie). Jezioro to znajdowało się od zachodniej strony Kramska. Wypływał z niego rozległy strumień Sakłak, który łączył się z rzeką Warcicą. W okresie wiosny i jesieni Kramsk zewsząd był oblany wodą i stanowił jakoby wyspę.

Z zebranych wiadomości historycznych i relacji będących wspomnieniami jakie zachowały się po praprzodkach można było dowiedzieć się, że istniała dawno, dawno temu na wzniesieniu świątynia pogańska zwana Chram, gdzie wyznawcy wiary pogańskiej, dawni Słowianie z okolicznych miejscowości odbywali modły i składali daniny bogom. Z biegiem czasu nazwa Chram uległa przekształceniu w Chramsk, a następnie w Kramsk. Zatem
z punktu widzenia historycznego i geograficznego oraz obrzędowego za słuszne należałoby uznać pochodzenie nazwy miejscowości Kramsk od świątyni pogańskiej zwanej Chram.
W narzeczu ludzi starszych żyjących na tych terenach w końcu XIX i na początku XX wieku, którzy w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku mieli po 80, 90 i więcej lat słychać było nieraz w wymowie nazwę Chramsk zamiast Kramsk np.: idziesz do Chramska, byłeś
w kościele w Chramsku, pojedziemy na jarmark do Chramska (dane zebrane również
z relacji).

W dawnych dziejach Kramsk był ośrodkiem wymiany handlowej - towar za towar np.: wymieniano skóry, futra na broń, narzędzia, ozdoby, sól. Okolice Kramska zamieszkiwały plemiona słowiańskie należące dawniej do plemienia Goplan. Miejscowa ludność zajmowała się myślistwem, łowiectwem, rybołówstwem, hodowlą zwierząt. Na terenach wyżej położonych rosły rozłożyste lasy dębowe, bukowe, grabowe, sosnowe, brzozowe, a na niżej położonych olchy i wierzby.
Po przyjęciu chrześcijaństwa przez księcia Mieszka I w 966 roku następowało stopniowe wykorzenianie pozostałości rodzinnego kultu pogańskiego i przyjmowanie chrześcijaństwa, dotyczyło to również ludności Kramska i nowo powstających sąsiadujących wsi. W miejsce świątyni pogańskiej powstał kościół katolicki zbudowany z drewna.
Działalność gospodarcza człowieka w ciągu wieków ulegała zmianie. Szczególny rozwój osadnictwa przypadł na wiek XIII. Bardzo bogata niegdyś szata leśna we wczesnym średniowieczu uległa stopniowemu zmniejszaniu, nastąpiły wyręby drzew. W okolicach Kramska powstały nowe wsie: Bilczew, Jabłków, Świętciec, Pąchów, Podgórz, Wysokie, Kuźnica. W następnych wiekach zaczęły pojawiać się dalsze wioski. Domostwa i zagrody budowano z drewna, budulca dostarczały lasy.

Na przełomie XV i XVI wieku ważną rolę polityczną w kraju spełniał starosta koniński Ambroży Pamperski. Był on doradcą synów króla Kazimierza Jagielończyka. Miał upoważnienie do prowadzenia elekcji króla Zygmunta Starego. Przebywał na dworze króla Jana Olbrachta, był również jednym z jego doradców. Posłował do Włoch i na Węgry.
Od roku 1485 Ambroży Pamperski został starostą konińskim i pyzderskim. W skład uposażenia starostwa konińskiego w tym czasie wchodziło 12 wsi, wśród których wymieniany jest Kramsk i Patrzyków. Wkrótce do uposażenia starostwa doszły dwie wsie: Modła i Lisiec Wielki. Chłopi płacili podatki od ilości posiadanych łanów użytków rolnych. Opłaty wnosili również karczmarze, rybacy, rzemieślnicy różnych branż. Czerpano również dochody z młynów, folwarków. W Kramsku istniał folwark i karczma oraz drewniany kościół
i młyn. Wśród wymienianej ilości mieszkańców wsi w Kramsku było 12 rodzin chłopskich,
a w Patrzykowie 9 rodzin chłopskich. W czasie rządów starosty Ambrożego Pamperskiego nastąpił znaczny rozwój miasta Konina. Wzrosła liczba ludności trudniącej się rzemiosłem. Miasto posiadało zamek i mury obronne. Kościół Farny zbudowany jest z wypalanej, czerwonej cegły. Konin posiadał prawa miejskie, które uzyskał prawdopodobnie jeszcze przed rokiem 1293.

Historyczne wiadomości źródłowe dotyczące Kramska i okolicy związane są w większym stopniu z kościołem parafialnym i wydarzeniami sakralnymi, chociaż i te nie mają ciągłości. Za czasów arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Łaskiego (1510-1531) miejscowość Kramsk należała do starosty konińskiego Mikołaja Osielskiego. Była ona pod patronem monarchy. Król Zygmunt I Stary był kolektorem parafii kramskiej, a następcą monarcha Zygmunt August. W końcu XVI i XVII wieku zbudowano nowy i większy drewniany kościół, ponieważ stary uległ zniszczeniu. Przy kościele istniała szkółka parafialna, gdzie nauczycielem był ksiądz. Uczono dzieci katechizmu, czytania i pisania, a nawet rachunków. We wsi Jabłków była prywatna kaplica, do której w niedzielę i święta uczęszczali mieszkańcy z tejże wsi. Wieś należała do miecznika kaliskiego nazwiskiem Lubstowski. Od roku 1765 proboszczem
w Kramsku był ksiądz Jakub Bronowski.

Po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku Konin, a zarazem Kramsk i sąsiednie ziemie dostały się pod panowanie pruskie. Cesarz Fryderyk Wilhelm II nadał Kramsk Fryderykowi von Vogel, który stał się nowym dziedzicem Kramska. W sąsiednich wsiach osiedlali się koloniści
z Niemiec. Spotyka się tu takie nazwiska jak: Rytter, Lauf, Knycpel, Cychel, Mercke, Baitler, Tyli, Szwucht, Gensch, Kryger, Fening, Dawiel, Strach.

W 1815 roku nastąpiły zmiany w podziale ziem polskich. Utworzono z części z nich Królestwo Polskie pod panowaniem Rosji. Ze wschodniej Wielkopolski, która weszła w skład Królestwa, powstała Gubernia Kaliska, w skład której wchodziła Ziemia Konińska wraz
z Kramskiem i okolicznymi wsiami.

Z początkiem 1843 roku przystąpiono do budowy nowego kościoła parafialnego w Kramsku, gdyż stary był nie tylko za mały, ale także w bardzo złym stanie i nie nadawał się do użytku. Budowa trwała dwa lata. Budowę zakończono w 1844 roku. Nowy kościół był murowany
z cegły, mury na ogół grube, okna duże, sprzyjające oświetleniu wnętrza.
W późniejszych latach kościół ulegał rozbudowie. Dobudowano wieżę i przystąpiono do upiększania części zewnętrznej i wewnętrznej kościoła. Obok pobudowano dzwonnicę. Proboszczem parafii kramskiej w tym czasie był ksiądz Ludwik Potrzebowski.

W Kramsku i Wysokiem w XIX wieku istniały dwa folwarki. Właścicielem i dziedzicem
w Kramsku był Ksawery Makarowicz, w Wysokiem Wiktor Lalewicz. W 1863 roku wybuchło powstanie styczniowe przeciwko Rosji carskiej. Ogarnęło ono ziemie całego Królestwa Polskiego, a nawet Litwy. Z tego okresu mamy ciekawe wiadomości o Kramsku
w pamiętnikach naczelnika władz powstańczych na obwód koniński Juliana Wieniawskiego pseudonim „Jordan". W drugiej połowie maja, już po klęsce wojsk powstańczych pod Ignacewem (8 maja 1863 roku) przybył do Kramska dość silny oddział powstańczy pod dowództwem pułkownika Ludwika Oborskiego liczący ponad 500 powstańców. Oddział składał się z dobrze wyćwiczonej kawalerii, strzelców uzbrojonych w karabiny i kosynierów uzbrojonych w piki i kosy. Na dworze Ksawerego Makarewicza rozlokował się sztab płk. Oborskiego z oficerami i kawalerią. Jednym z oficerów sztabowych był kapitan Michał Zieliński. W osadzie Kramsk kwaterowali strzelcy i kosynierzy. Między dworem a kwaterami żołnierskimi w Kramsku wystawiono straże aby pilnowały i powiadamiały o ruchach wojsk rosyjskich. Pamiętnikarz wspomina, że Kramsk był kolonią liczną, przypominającą swym rozmiarem miasteczko i chętnie przyjmował powstańców.
Po dwudniowym postoju oddział pułkownika Oborskiego wyruszył z Kramska w kierunku Chocza, gdzie miały się zebrać główne siły powstańcze. Do przewiezienia strzelców
i kosynierów oraz sprzętu wojskowego zarekwirowano podwody z sąsiedniego folwarku
z Wysokiego. Należy przy tym wspomnieć, że dziedzic Wiktor Lalewicz i ksiądz Wiktoryn Kosmalski z tutejszego kościoła parafialnego byli przedstawicielami Stronnictwa Białych na tym terenie.
 
W XIX wieku w Kramsku istniała szkoła rosyjska z jednym nauczycielem, jak również
i karczma prowadzona przez mieszkańca pochodzenia żydowskiego.
Z rzemieślników należy wymienić dwóch szewców, trzech stolarzy, dwóch cieśli, dwóch dekarzy, dwóch kowali. Handlem zajmowali się przeważnie Żydzi. Ziemię uprawiano przy pomocy pługa, radła i brony drewnianej, do koszenia używano sierpa
i kosy, do omłotów cepów. Chłopi w swoich gospodarstwach wykonywali sami wiele narzędzi i sprzętu do użytku domowego. W Kramsku odbywały się raz w miesiącu jarmarki.
W 1886 roku powstała w Kramsku Ochotnicza Straż Pożarna - OSP. Prowadziła ona działalność społeczną w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej i działalności kulturalnej.
W latach ubiegłych dwudziestego wieku rozpoczęła działalność przy OSP w Kramsku orkiestra dęta. Jednym z pierwszych kapelmistrzów był miejscowy organista pan Kolasiński. Orkiestra kramska odnosiła wiele sukcesów, uczestniczyła również w uroczystościach państwowych, kościelnych i miejscowych na terenie gminy. OSP posiadała swoją remizę strażacką, urządzono tam zabawy taneczne, występy artystyczne i zebrania. Stara remiza dobrze się wysłużyła przez lata strażakom i społeczeństwu, lecz trzeba było ją rozebrać ze względu na zły stan techniczny i bezpieczeństwo. Obecnie jest wybudowana nowa remiza, gmach nowoczesny, piętrowy, który otrzymał nazwę Domu Strażaka w Kramsku.

W 1769 roku został rozparcelowany folwark w Kramsku. Powstały nowe wsie. Nastąpiło stopniowe odwadnianie niżej położonych terenów poprzez kopanie sieci kanałów, co sprzyjało osiedlaniu się ludzi i powstawaniu wsi jak: Ksawerów, Ranna, Święte, Strumyk, Milin, Osowce, Chmielnik, Brzuski, Winnica. Duży wpływ na to miała parcelacja folwarku
w Wysokiem. W roku 1914 wybucha I Wojna Światowa, pod naporem wojsk niemieckich pospiesznie wycofały się wojska rosyjskie. Tereny powiatów województwa kaliskiego aż po Warszawę zajęli Niemcy. W początkach wojny w 1914 roku na polach kramskich przymusowo lądował dwupłatowy samolot niemiecki uzbrojony w karabin maszynowy. Była to wielka sensacja dla miejscowej ludności, po raz pierwszy zobaczono samolot. W miarę upływającego czasu dochodziły wieści o formowaniu się wojska polskiego walczącego przy boku Austrii przeciwko Rosji. Na terenie ziem polskich w 1917 roku powstała tajna Polska Organizacja Wojskowa - POW. W Kramsku również utworzono potajemnie POW. Zadaniem Polskich Organizacji Wojskowych było przygotowanie się w odpowiednim czasie do walki
z wrogiem. Coraz częściej dochodziły wieści o przegranej koalicji niemiecko-austriackiej. Ententa (Francja, Anglia, USA, Włochy) odniosły zwycięstwa na wszystkich frontach.
W roku 1918, pierwsza skapitulowała Austria, nieco później Niemcy. Polacy na terenie swojego kraju rozbrajali niedobitki wojsk zaborczych. Powstały lokalne ośrodki organizacji władzy państwowej.

11 listopada 1918 roku powstała wolna, niepodległa Polska. Powstały władze centralne państwa polskiego. Również w Kramsku po zakończeniu wojny ukonstytuowała się miejscowa władza. Powstał Urząd Gminy, policja, która zajmowała się porządkiem
i bezpieczeństwem, powstała Poczta Polska oraz polska szkoła siedmioklasowa. Szkoła nie posiadała wtedy własnego budynku, nauka odbywała się w wynajętych salach, w domach prywatnych oraz w parafialnym Domu Ludowym. Obecnie szkoła podstawowa mieści się we własnym budynku wybudowanym w 1956 roku.

Trudne to były czasy powojenne dla całego kraju w pierwszych latach odzyskania niepodległości, po 123 latach niewoli pod zaborami. Kramsk znalazł się w podobnej sytuacji. Trzeba było stopniowo odbudowywać Polskę po zniszczeniach spowodowanych wojną i po zaborach. Cieszono się wolnością i nadzieją, że będzie lepiej. Nie zawsze się to spełniało.

W kwietniu 1925 roku nieszczęście nawiedziło Kramsk, prawie cała wieś została zniszczona przez pożar, szczególnie ucierpiała ulica Pogorzelna, która została doszczętnie spalona. Ludność Kramska z wielkim wysiłkiem przystąpiła do odbudowy zniszczonych domów, korzystając nieraz z pomocy mieszkańców sąsiednich wsi w postaci materiałów budowlanych, szczególnie drewna budowlanego. W okresie międzywojennym Kramsk
i sąsiednie wsie były przeludnione, panowało bezrobocie. Ludzie wyjeżdżali na sezonowe roboty do Niemiec (tzw. saksy) i na folwarki w Poznańskie i na Pomorze. W 1922 roku przystąpiono do budowy torów kolejowych na linii Strzałkowo - Kutno by połączyć Poznań
z Warszawą. Przy budowie wielu bezrobotnych znalazło pracę. Zastosowano również prace interwencyjne przy obwarowywaniu rzeki Warty wałami przeciwpowodziowymi. Sam Kramsk liczył wtedy około 750 mieszkańców, w tym 8 rodzin żydowskich. Bardzo słabo w tym czasie przedstawiała się opieka zdrowotna. Prywatnie przyjmował pacjentów jeden lekarz i jeden felczer. Ludzie biedniejsi leczyli się przeważnie u znachorów.

Przed samym wybuchem II wojny światowej obywatele Kramska i gminy z własnych darów zakupili ciężki karabin maszynowy dla wojska polskiego. 1 września 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Niemcy bez wypowiedzenia wojny zaatakowały Polskę. Mimo bohaterskiej obrony żołnierzy i narodu polskiego niemal cały kraj został zajęty przez okupanta.

7 września patrole niemieckie wjechały do Kramska. 17 września 1939 roku wojska Rosji radzieckiej przystąpiły do wojny przeciwko Polsce i zajęły wschodnie tereny naszego kraju. Hitlerowcy bardzo okrutnie odnosili się do Polaków. Ludność polską maltretowano, rozstrzeliwano, wywożono do obozów koncentracyjnych. Nastąpiło wysiedlanie Polaków
z gospodarstw i bogatszych domów, a na ich miejsce osadzano Niemców. Wywożono na przymusowe roboty do Niemiec i wysiedlano do Generalnej Gubernii (GG). Nie ominęły te prześladowania również ludności Kramska i okolicznych wiosek. Wywieziono stąd wszystkich Żydów, początkowo do Grodźca, a stamtąd do obozów koncentracyjnych gdzie zostali wymordowani. Były to okrutne czasy prześladowań. Dzieciom polskim nie wolno było chodzić do szkoły, po domach zakazane było trzymanie polskich książek, niszczono kulturę polską. Pamiętam osobiście jak żandarmi niemieccy palili zbiorowo polskie książki z bibliotek - szkolnej, parafialnej i publicznej, mapy i symbole narodowe. Zatrzymano kilku Polaków, którzy pod nadzorem żandarmów musieli wynosić książki z bibliotek na pobliskie pole (tzw. babskie zagony), tj. miejsce gdzie jest obecnie boisko sportowe. Stos książek oblano benzyną i podpalono.

Front wschodni wojsk radzieckich odnosił zwycięstwa nad Niemcami. W styczniu 1944 roku została wyzwolona wschodnia część Polski. W dniu 17 stycznia 1945 roku w wyniku zimowej ofensywy armii radzieckiej i wojsk polskich została wyzwolona Warszawa. Po wyzwoleniu (20 stycznia) Koła, Konina jednostki I Armii Pancernej Gwardii pod dowództwem generała Katiukowa kontynuowały pościg za nieprzyjacielem, niszcząc zgrupowania osłaniające rozbite dywizje niemieckie. W dniu 21 stycznia 1945 roku Kramsk został wyzwolony. Uniknięto krwawej nocy jaką zaplanowali Niemcy - wymordowania miejscowej ludności przed wycofaniem się z tych terenów. Pamiętam jak wczesnym rankiem w dniu 21 stycznia, pierwsze dwa czołgi i dwa samochody ciężarowe z wojskami radzieckimi wjechały do Kramska. Zgromadzona ludność Kramska z ciekawością i entuzjazmem witała wtedy żołnierzy rosyjskich. Nie trwało to długo, w pogoni za rozbitkami niemieckimi, czołgi rozpoczęły ostrzeliwanie w kierunku budynku gminy i lasku olszowego należącego do Niemca Baitlera w Bilczewie. Rozbito tam grupy uzbrojonych i ukrywających się wojsk niemieckich. Resztki z nich zostały zlikwidowane przez pieszych żołnierzy radzieckich.
W dwa dni później do Kramska i na tereny gminy dotarła piechota rosyjska, zadaniem której była likwidacja pozostałości rozproszonych i uciekających w nieładzie żołnierzy niemieckich.